\1. Ինչի՞ է հավասար (x + y)²

A) x² + y²
B) x² + 2xy + y²
C) x² — 2xy + y²
D) x² — y²

2. Ինչի՞ է հավասար (a — b)²

A) a² — ab + b²
B) a² + 2ab + b²
C) a² — b²
D) a² — 2ab + b²

3. (x + 3)(x — 3) =

A) x² + 9
B) x² — 6x — 9
C) x² — 9
D) x² + 6x + 9

4. Գտիր՝ x² — y²

A) (x — y)²
B) (x + y)²
C) (x + y)(x — y)
D) x² + y²

5. (a + b)³ =

A) a³ + b³
B) a³ — 3a²b + 3ab² — b³
C) a³ — b³
D) a³ + 3a²b + 3ab² + b³

6. (x — y)³ =

A) x³ — 3x²y + 3xy² — y³
B) x³ + 3x²y + 3xy² + y³
C) x³ — y³
D) x³ + y³

7. Գտիր (2x + 5)²

A) 4x² + 25
B) 4x² + 10x + 25
C) 2x² + 25
D) 4x² + 20x + 25

8. Գտի՛ր (3a — 2b)²

A) 3a² — 12ab + 2b²
B) 9a² + 6ab + 4b²
C) 9a² — 12ab + 4b²
D) 9a² + 6ab + 4b²

9. Գտի՛ր (x + 4)(x² — 4x + 16)

A) x³ + 64
B) x³ — 64
C) x³ + 16x
D) x³ + 4x² + 16x + 64

10. Գտի’ր (y — 2)(y² + 2y + 4)

A) y³ + 8
B) y² + 6
C) y³ — 4
D) y³ — 8

11. Հաշվիր քառակուսիների տարբերությունը 49x² — 25y²

A) (7x + 5y)²
B) (7x — 5y)²
C) (7x + 5y)(7x — 5y)
D) (49x — 25y)²

12. Հաշվիր x³ + 27 խորանարդների գումարը

A) (x + 3)(x² — 3x + 9)
B) (x — 3)(x² + 3x + 9)
C) (x + 3)(x² + 3x + 9)
D) (x — 3)(x² — 3x + 9)

13. Գտիր 8a³ — 27b³ խորանարդների տարբերությունը

A) (2a + 3b)(4a² + 12ab + 9b²)
B) (2a — 3b)(4a² — 6ab + 9b²)
C) (2a + 3b)(4a² — 12ab + 9b²)
D) (2a — 3b)(4a² + 6ab + 9b²)

14. Հաշվիր՝ (x + 5)²— (x — 5)²

A) 0
B) 20x
C) x² — 25
D) x² + 25

15. Հաշվիր (3x + 2y)² — (3x — 2y)²

A) 12xy
B) 6xy
C) 36xy
D) 24xy

16. Հաշվիր` 49a² — 64b²

A) (7a — 8b)²
B) (7a + 8b)²
C) (7a — 8b)(7a + 8b)
D) (7a — 8b)(7a — 8b)

17. Հաշվիր՝ x³ + 125

A) (x + 5)(x² — 5x + 25)
B) (x + 5)(x³ + 5x + 25)
C) (x — 5)(x² — 5x + 25)
D) (x — 25)(x² + 5x + 5)

18. Հաշվվիր խորանարդների տարբերությունը՝ 27x³ — 8y³

A) (3x — 2y)(27x² + 12xy + 4y²)
B) (3x + 2y)(9x² — 6xy + 4y²)
C) (27x — 8y)(18x² — 6xy + 4y²)
D) (3x — 2y)(9x² + 6xy + 4y²)

19. Հաշվիր խորանարդների գումարը՝ 64a³ + 125b³

A) (8a + 25b)(16a² — 20ab + 25b²)
B) (4a + 5b)(4a² + ab + 5b²)
C) (8a — 25b)(16a² + 20ab + 25b²)
D) (4a + 5b)(16a² — 20ab + 25b²)

20. Խորանարդների տարբերությունը՝ 125x³ — 8y³

A) (25x — 4y)(25x² + 20xy + 4y²)
B) (5x — 2y)(25x² — 10xy + 4y²)
C) (5x — 2y)(25x² + 10xy + 4y²)
D) (25x + 4y)(5x² + 10xy + 4y²)

Գտիր տրված բառերի հնչյունափոխված արմատների անհնչյունափոխ ձևերը:

մթամած-մութ
գրող-գիր
փշարմավ-փու
թզաչափ- թուզ
խճանկար — խիճ
մշտադալար — դալար
հրեղեն — հուր
հուզախառն — հույզ
փշրանք — փուշ
կրթօջախ — օջախ
ձիթապտուղ — ձեթ
մրջնաբույն — մրջյուն
խնկաման — խունկ
կրաման — կիր
բնավեր — բուն
ալրափոշի — ալյուր

2. Որտեղ անհրաժեշտ է, գծիկի փոխարեն գրիր հ տառը:
Անշնորհք, խորհրդավոր, նիհրել, նժդեհ, նշխարհ, խոնարհվել, ճանապարհորդ, նախագահ, ընդհառաջ, արվեստ, ընդամենը, ընդհանուր, օրինություն, արհամարհել, հայթայթել, ապաշխարել, աշխարհակալ։

3. Բացատրի՛ր դարձվածքները դարձվածաբանական բառարանի օգնությամբ
:Ականջ դնել – ուշադիր լսել, ուշադրություն դարձնել մեկի խոսքին։

Իրար սրտից ջուր խմել – շատ համերաշխ ու մտերիմ լինել, լիովին համաձայն լինել միմյանց հետ։

Հազար մաղով անցկացրած – շատ խիստ ստուգված, փորձված կամ քննված։

Հիվանդի համար ջուր բերող – չափազանց ուշադիր, հոգատար ծառայող (երբեմն՝ չափազանց հաճոյացող)։

Գլխին կրակ թափել – խիստ կշտամբել, սաստիկ բարկանալ կամ նախատել։

Կանաչ-կարմիրը կապել – մեծ աղմուկ բարձրացնել, իրարանցում առաջացնել, չափազանցնել իրավիճակը։

Կոպեկի համար մեռած – չափազանց ժլատ, փողի համար ամեն ինչ անող։

Ուրիշի բնում ձու ածել – ուրիշի ընտանիքում կամ գործի մեջ խառնակություն մտցնել, օտար տեղում սեփական շահը հետապնդել։

Փուշը մատից հանել — փոքր դժվարությունից ազատվել, անհարմար վիճակից դուրս գալ։

Գրքի մի երեսը կարդալ — քիչ գիտելիք ունենալ, մակերեսորեն ծանոթ լինել որևէ բանի։

Կապակցության իմաստը արտահայտիր գոյականով

Զենք վաճառող – զինավաճառ
Բարին կամեցող – բարեկամ
Բլուրների շարք – բլրաշարք
Գարու հաց – գարեհաց
Երթևեկության ուղի – երթուղի
Ջուր կրող – ջրակիր
Զույգերով պար – զուգապար
Ժամանակ անցկացնելը – ժամանց
Դեմքի նկար – դիմանկար
Չմուշկներով վազելը – չմուշկավազք
Պատվեր տվողը – պատվիրատու
Լուր բերողը – լրաբեր

5. Բառաշարքում առանձնացնել 5 թվական

Քառապատիկ, զրո, վաթսունմեկերորդ, եռակի, տասներկու-տասներկու, յոթական, հնգյակ, չորսբոլորը, երկու հինգերորդ, միավոր

(Ընդգծվածները թվականներ են)

---

6. Բառաշարքում ընդգծել հինգ ածական

Հիանալի, մշուշ, ամպամած, նուրբ, խիղճ, աղանձ, խղճալի, պաստառ, բողոք, արգավանդ

(Ընդգծված հինգը ածականներ են)

---

7. Բառաշարքում առանձնացնել գոյականներն ու ածականները

Գոյականներ՝
ավանդ, բլիթ, գեղեցկություն, գորգ, աղմուկ, հայրենիք, մայրենի

Ածականներ՝
փայլուն, կախարդական, տխուր, բոբիկ, հողակոշտ, սիրելի, հարազատ, դատարկ, կարմրավուն

1. Բառաշարքում ընդգծել բայերը:

Անվայել, գդալ, գիշերել, ավլել, արևագալ, թնդալ, ցախավել, հսկել, զգալ, բղավել, ջահել, հմայել, ավել, շողալ, ձնհալ, շրխկալ, կոշկաթել, ծավալ, գթալ, սխալ, համակարգել, հողմարգել, ծամթել, ճնշել

2.9.Հետևյալ բառերից սոսկական` ան, են, ն, չ ածանցների օգնությամբ կազմիր ածանցավոր բայեր:
շատ — շատանալ
մեծ — մեծանալ
սակավ — սակավանալ
հարց — հարցնել
կիպ — կիպանալ
ամուր — ամրանալ
մահ — մահանալ
գեղեցիկ — գեղեցկանալ
վախ — վախենալ
մոտ — մոտենալ
բազում — բազմանալ
կանգ — կանգնել
կույր — կուրանալ
ոչինչ — ոչնչանալ
ուրախ — ուրախանալ
առաջ — առաջանալ

10.Տրված բայերը ածանցման միջոցով դարձնել բազմապատկական, ( ատ, ոտ կոտ, տ):
Մրել-մրոտել
պատռել-պատրոտել
ցատկել-ցատկոտել
կտրել-կտռատել
նստել — նստոտել
պոկել — պոկոտել
կոտրել — կոտրտել
թռչել — թռչկոտել
խոցել — խոցոտել
մորթել — մորթոտել
գրել — գրոտել

11.Տրված բայերը ածանցման միջոցով դարձնել պատճառական,(ացն, եցն, ցն):
քայլել — քայլեցնել
կարմրել — կարմրեցնել
հագենալ — հագեցնել
պայթել — պայթեցնել
նստել — նստեցնել
խմել — խմեցնել
խոսել — խոսեցնել
հիշել — հիշեցնել
հագնել — հագցնել
իջնել — իջեցնել
քնել — քնեցնել
մեծանալ — մեծացնել
փախչել — փախցնել
դողալ — դողացնել
խաղալ — խաղացնել
վախենալ — վախեցնել
թռչել — թռցնել
ծիծաղել — ծիծաղեցնել
փայլել — փայլեցնել
առաջանալ — առաջացնել
կատաղել — կատաղեցնել

Տարրի զանգվածային բաժին

Նախորդ դասից գիտես՝ ինչպես են հաշվում նյութի հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը:
Այս դասին կծանոթանաս տարրի զանգվածային բաժին հասկացությանը։ Ենթադրենք մարդու քաշը 80,5 կգ է, որից մկանների զանգվածը կազմում է 55,5 կգ, իսկ ոսկրերինը՝ 12 կգ։ Ինչպես որոշենք, թե մարդու քաշի որ մասն է կազմում մկանների զանգվածը, իսկ որը՝ ոսկրերի։
Մկանների և ոսկրերի զանգվածները բաժանենք մարդու ընդհանուր քաշին. Կատարված գործողություններով որոշեցինք մկանների և ոսկրերի զանգվածային բաժինները մարդու ընդհանուր քաշում։ Ո՞րն է տարրի զանգվածային բաժինը: Ինչո՞ւ է անհրաժեշտ իմանալ այն։
Զանգվածային բաժին հասկացությունը կիրառվում է նաև քիմիայում տարբեր հաշվարկներ կատարելիս: Դիտարկենք մեթանի մոլեկուլը, որի քիմիական բանաձևն է CH4: Ինչպես
երևում է բանաձևից, մեթանի մոլեկուլը կազմված է ածխածնի մեկ և ջրածնի չորս ատոմներից: Հաշվենք մեթանի հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը.

Մեթանի մոլեկուլում ածխածին տարրին բաժին է ընկնում 12 զ.ա.մ., իսկ ջրածին տարրին՝ 4 1 = 4 զ.ա.մ.: Որպեսզի որոշենք ածխածին տարրի զանգվածային բաժինը մեթանի մոլեկուլում, պետք է
ածխածնին բաժին ընկնող զանգվածը հարաբերենքմոլեկուլի ընդհանուր զանգվածին: Նույն եղանակով կարող ենք հաշվել ջրածին տարրի զանգվածային բաժինը. Մոլեկուլում տարրի զանգվածային բաժինը նշանակվում է հունական
այբուբենի ω (օմեգա) տառով:
Ավելի հարմար է օգտվել ատոմների Аr
-ից և մոլեկուլների Mr
-ից, հետևաբար
տարրի (R) զանգվածային բաժինը մոլեկուլում կարող ենք որոշել ըստ հետևյալ
բանաձևի.

Որտեղ ω-ն տարրի զանգվածային բաժինն է, n-ը՝ ատոմների թիվը (ինդեքսը)։
Ածխածնի և ջրածնի զանգվածային բաժինների համար կունենանք հետևյալ
արտահայտությունները.

Զանգվածային բաժինը ցույց է տալիս, թե տարրի հարաբերական
ատոմային զանգվածի ու ինդեքսի արտադրյալը նյութի հարաբերական մոլեկուլային զանգվածի որ մասն է կազմում:
Զանգվածային բաժինն արտահայտվում է միավորի մասերով (0,75 և 0,25)կամ ավելի հաճախ տոկոսներով.
ω(C) = 0,75 100% = 75%; ω(H) = 0,25 100% = 25% :
Այսպիսով, ըստ նյութի քիմիական բանաձևի, կարելի է հաշվել.

• նյութի հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը.
• տարրերի զանգվածների հարաբերությունը մոլեկուլում.
• տարրերի զանգվածային բաժինները մոլեկուլում։
  Այս ամենը կիրառվում է գործնական և հաշվարկային խնդիրներ լուծելիս։
  Տարրի զանգվածային բաժին, տարրերի զանգվածների
  հարաբերություն

Հարցեր և առաջադրանքներ․

1․Ի՞նչ է ցույց տալիս տարրի զանգվածային բաժինը մոլեկուլում։

2․Հաշվի՛ր տարրերի զանգվածային բաժինները (%) հետևյալ բանաձևն ունեցող նյութերում՝ ա) NO, բ) SO2, գ) HNO3, դ) CuCO3 :

3․Համացանցից փնտրի՛ր կերակրի աղի, խմելու սոդայի քիմիական բանաձևերը: Հաշվի՛ր դրանցում տարրերի զանգվածային բաժինները (մասերով և %-ով):

(a + b)² = a² + 2ab + b²
(a — b)² = a² — 2ab + b²
a² — b² = (a + b)(a — b)
a³ + b³ = (a + b)(a² — ab + b²)
a³ — b³ = (a — b)(a² + ab + b²)
(a + b)³ = a³ + 3a²b + 3ab² + b³
(a — b)³ = a³ — 3a²b + 3ab² — b³
բանաձևերն անվնանում են կրճատ բազմապատկման բանաձևեր:

Դասարանական աշխատանք

263․ Պարզեցրեք արտահայտությունը,
ա) (a + 1)² — 2(a + 1) + 1=
բ) (m — n)² + 2n(m — n) + n²=
գ) (p — q)² — 2(p² — q²) + (p + q)²=
դ) (x + 2y)² + 2(x² — 4y²) + (2y-x)² =

1) Արտահայտությունը գրեք բազմանդամի տեսքով․

ա) (a+7)² =

բ) (3x-4y)² =

գ) (m-6)(m+6)=

դ) (5a+8b)(8b-5a)=

ե) (x+2)³ =

զ) (c-1)³ =

2) Արտահայտությունը ձևափոխե՛ք կատարյալ տեսքի բազմանդամի.

ա) 3(x-y)² =

բ) a² + (3a-b)² =

գ) (a-4)² + a(a+8) =

դ) (a-c)(a+c)-(a-2c)²=

3) Պարզեցրե՛ք արտահայտությունը և հաշվե՛ք արժեքը․

ա) (a+3)²-(a-2)(a+2) , եթե a=-3

բ) (5a-10)²-(3a-8)² +132a եթե a=-6

Լրացուցիչ աշխատանք (տանը)․

1)Արտահայտությունը գրեք բազմանդամի տեսքով․

ա) (y-4)² =

բ) (7x+a)² =

գ) (5c-1)(5c+1)=

դ) (3a+2b)(3a-2b)=

2) Հաշվի՛ր օգտվելով քառակուսիների տարբերության բանաձևից՝

ա) x² — 9y² =

բ) 49m² — n² =

գ) 25x² — 49y² =

դ) 0.36m² — 25n² =

3) Արտահայտությունը ձևափոխե՛ք կատարյալ տեսքի բազմանդամի.

ա) (x+y)² — (x-y)² =

բ) (2m-n)² — (m+2n)² =

գ) (3n+2p)² — (5p-2n)² =

Տոնը նշվում է փետրվարի 14-ին, երբ դեռ ձմեռ է և սարերում ձյուն է նստած: Համընկնում է կաթոլիկ սբ.Վալենտինի տոնի հետ:
Տրնդեզ տոնն ավանդույթի շարունակման օրինակ է: Նախկինում այն հեթանոսական, կրակապաշտական տոն է եղել և քրիստոնեացվել է Հայ առաքելական եկեղեցու կողմից:
Տրնդեզը Հայաստանում նշում են արդեն մի քանի հազար տարի: Մի ավանդության համաձայն, ի սկզբանե այն նվիրված է եղել Տիրին` գրչության, դպրության, իմաստության, գիտելիքի, արվեստի հովանավոր աստծուն: Ընդունված է կարծել, որ տոնի անվանումը թարգմանվում էր` «խոտի դեզ վառել Տիրի պատվին»:

Որոշ մասնագետներ կարծում են, որ Տրնդեզ բառը նշանակում է դիզված կրակ: Հեթանոսական մի այլ  ավանդությամբ տոնը խորհրդանշել է Վահագն աստծու ծնունդը, երբ երկունքը տևել է քառասուն օր: Վահագնի ծնունդը տեղի է ունեցել բոցերի մեջ, որոնցից քուրմը կրակ է վերցրել եւ հեթանոս համայնքի համար խարույկ վառել: Խարույկի շուրջ հեթանոսների տոնակատարության ժամանակ նորահարսները թռչում են կրակի վրայով՝ Վահագնի նման արու զավակներ ծնելու ունակություն ձեռք բերելու ակնկալիքով: Մեկ այլ վարկածով՝ տոնը նվիրված է եղել Միհր աստծուն եւ կապված է կրակի պաշտամունքի հետ: Տոնի նպատակն է եղել կրակի միջոցով ազդել սառնամանիքների վրա եւ հմայական ճանապարհով ուժեղացնել արեւի ջերմությունը:
Հայաստանում քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն ընդունելուց հետո տոնի անունը փոփոխություններ է կրել, «Տեարնընդառաջ»-ը թարգմանվում է` առաջ գնալ, հանդիպել Տիրոջը:

Տոնը նշում է Աստծո հետ հանդիպման հանդիսավոր ժամը: Երբ Հովսեփը և Մարիամը քառասնօրյա Հիսուսին տարան տաճար` Տիրոջը նվիրելու: Այնտեղ էր Սիմոն անունով մեկը, որին խոստացվել էր մահ չունենալ, մինչ Օծյալ Փրկչի գալը: Նա ընդառաջ եկավ և գրկեց ու օրհնեց մանուկ Հիսուսին:

Տոնը նշվում է փետրվարի 14-ին (հունվարի 6+40օր): Կատարվում են Գարնան Հրավերքի արարողություններ: Պատանի տղաներն ու աղջիկները նախօրոք պատրաստում են փայտ և վառելիք: Ամենամեծ խարույկը վառվում է նախօրեին եկեղեցու բակում: Այդ խարույկից տղաները կրակ են տանում իրենց բակերում խարույկ վառելու համար: Այնպես, ինչպես պայթում են առաջին բողբոջները և առաջին ծիլերը դուրս են գալիս հողից, բռնկվող կրակը բարձրանում է երկինք:
Արարողության իմաստը ապագա բերքին ճանապարհ հարթելն է: Որպեսզի դաշտերում ցորենն առատ լինի, այգիները պտղառատ լինեն, որպեսզի տնային կենդանիներն ու թռչունները շատ ձագեր ունենան: Տղաներն ու աղջիկները փայտ են գցում խարույկին և իրենց բարի մտքերը հաստատելու համար, թռչում են կրակի վրայով: Երիտասարդ հարսները թռչում են կրակի վրայով, որպեսզի տարին հաջող լինի և ծնվեն երեխաներ: Սա փորձություն է ոչ միայն համարձակների, այլ նաև մաքուրների և բարի սիրտ ունեցողների համար: Խարույկի վրայից չի հաջողվում թռչել նրանց, ում սիրտը բարի չի, իսկ մտքերը կեղտոտ են: Խարույկի մեջ են նետվում ամեն տեսակի անպետք իրեր և ամենազոր կրակը մաքրում է մարդկանց տները անպիտան իրերից, ոչնչացնում է օձերին և կարիճներին, ամոքում է կարիքավորներին, տաքացնում և ապաքինում հիվանդներին: Իսկ երեկոյան, արդեն մարող կրակի շուրջ պարում և զանազան խաղեր են խաղում տղաներն ու աղջիկները:
Տրընդեզի խարույկի մոխիրը թափում էին տան չորս անկյուններում, որ օջախը ‹‹բարաքյաթով›› լինի: Մոխիրը կարող էին լցնել կճուճների վրա, որ դրանք միշտ առատ լինեն, հավաբներում, որ հավերը ձու ածեն, գոմերում, որ անասունները չհիվանդանան: Մոխիրը շաղ էին տալիս արտերում, տանում էին այգի ու թաղում հողում, որ ծառերը պտղատու լինեն:
Այս տոնն այսօր էլ նշվում է մեծ շուքով, շարունակում է ապրել ի շնորհիվ հայի ազգայինը պահպանելու բնազդի, ընտանիքի և հավատի նկատմամբ հատուկ ակնածանքի և վերաբերմունքի: Պատահական չէ, որ բարեկամներն ու մտերիմները հավաքվում են նորապսակների տանը, ընծաներ են պարգևում և նվերներ, որոնք երիտասարդ զույգերը պետք է օգտագործեն համատեղ կյանքում:
Երջանիկ կհամարվի այն ճանապարհորդը կամ հնագույն երկրի այն հյուրը, ով իր այցելության համար կընտրի տարվա հենց այս ժամանակը: Եթե Դուք կտեսնեք բակերում այրվող խարույկներ և շուրջպար բռնած մարդկանց, իսկ կենտրոնում երիտասարդ զույգի, ապա կարող եք համարձակ մոտենալ: Տյարնընդառաջը հյուրաշատ տոն է, այստեղ ուրախ են ամեն եկողի համար: Հարազատներն ու բարեկամները շուրջպար են բռնում, երիտասարդներին առնելով շրջանի մեջ, ի նշան իրենց նվիրվածության ու հավատարմության: Իսկ երբ զույգի վրա հացահատիկի տարբեր տեսակներից «անձրև» կթափվի, մի զարմացեք: Սկեսուրն է այդ կերպ իր նորապսակներին առատ կյանք մաղթում:
Արարողության գագաթնակետը խարույկի վրայով երիտասարդների թռչելն է, և հաջողության նշան է, եթե հարսի կամ փեսայի զգեստին կրակ կպչի: Դա նշանակում է, որ բոլոր չար աչքերն ու մտքերը այրվեցին զգեստի հետ մեկտեղ:
Նրանցից հետո խարույկի վրայով թռչում են բոլորը: Եվ այդպիսով Դուք ոչ միայն ականատեսն եք դառնում, այլ նաև հնագույն արարողության մասնակիցը:
Կարդացեք նաև